است . او را مسائلى است كه از حضرت عسكرى عليه السّلام سؤال نموده است . ملا محمد بن رضا قمى ، شيخ حرّ عاملى در كتاب امل الامل « 1 » او را از فضلاى معاصرين دانسته و مىگويد : او راست شرح منظومه در معانى و بيان كه يك صد بيت است و آن را « انجاح المطالب » « 2 » ناميده ، و در كتاب روضات الجنات مىگويد : ملا ميرزا محمد بن ملا محمد رضا بن ملا اسمعيل بن جمال الدين مشهدى قمى مردى فاضل و عالم و عامل و جامع و اديب و محدث و فقيه و مفسر و نبيه و موثق و وجيه است ، و از علماى زمان علامهء سبزوارى « 3 » و مجلسى و مرحوم فيض كاشانى « 4 » مىباشد . اوراست كتاب تفسير كبير مسمى به « كنز الدقايق و بحر الفرائد » ، كه تقريبا يكصد و

--> ( 1 ) - محمد بن حسن مشغرى معروف به « شيخ حرّ عاملى » دانشمند فقيه نامى و محدث عظيم الشأن بزرگوارى است كه با تأليف كتاب ذيقيمت و پرمايهء « وسائل الشيعه » حقى عظيم بر گردن جامعه شيعه دارد . وى اصلا از مردم جبل عامل لبنان بود . در دولت صفويه به ايران آمد و در خراسان مرجع و شيخ الاسلام بوده ؛ و هم در مشهد مقدس به سال 1104 بدرود حيات گفته و همان‌جا نيز مدفون گشت . كتاب « امل الامل » او كه در شرح‌حال علماى جبل عامل و ديگران به رشته تحرير آورده ، يكى از مدارك و منابع مهم فن « تراجم علما » است . [ شرح‌حال شيخ حرّ عاملى را مفصلا در جلد هشتم « مفاخر اسلام » نگاشته‌ايم . ] ( 2 ) - الطالب خ - ل - مؤلف ( 3 ) - منظور محقق نامى شيخ محمد باقر بن محمد مؤمن سبزوارى اصفهانى از فقها و حكما و متكلمين بزرگ است . وى شاگرد شيخ بهائى و مقيم اصفهان و شيخ الاسلام آن‌جا بوده ، در سال 1090 هجرى رحلت نمود و در مشهد مقدس در مدرسهء ميرزا جعفر مدفون گشت . كتاب « ذخيرة العباد » شرح ارشاد علامهء حلى و « كفاية الفقه » و « مفاتيح النجاح » از تأليفات معروف اوست . [ شرح‌حال مفصل او را نيز در جلد هشتم مفاخر اسلام نگاشته‌ايم . ] ( 4 ) - محمد بن مرتضى كاشانى مشهور به « ملا محسن فيض » متوفى به سال 1091 ه و مدفون در كاشان از بزرگان فقها ، متكلمين ، حكما و محدث عالىقدر شيعه است . ملا محسن در علوم فقه و حديث و تفسير و رجال و حكمت و فلسفه و كلام و ادبيات عرب و عجم و شعر و رياضى استاد و تمام آنها را به سرحد كمال دارا بوده و در همهء آنها نيز كتاب‌ها نوشته است . دانشمندى شاعر و شاعرى با ذوق ، نويسنده‌اى توانا و پشت‌كارى فوق العاده داشته است ، ملا محسن در علوم منقول شاگرد فقيه بزرگ سيد ماجد بحرينى و در فلسفه و كلام و معقول شاگرد فيلسوف عاليقدر و نامى شيعه صدر المتألهين شيرازى و هم داماد او بوده است . به‌طورى كه مىنويسند : وى در حدود دويست جلد كتاب در رشته‌هاى مختلفه به رشته تحرير آورده و همه آنها نيز از لحاظ موضوع و انشاء اعم از عربى و فارسى در رديف بهترين كتب آن فن است . كتاب‌هاى وافى ، تفسير صافى ، سفينة النجات ، محجة البيضاء ، حقايق ، و مفاتيح الشرايع در فقه ، نقد الاصول ، معتصم الشيعه ، الحق المبين از آثار فكرى و قلمى اوست . [ شرح‌حال مفصل او را نيز در جلد هشتم « مفاخر اسلام » به عنوان استاد اجازهء علامهء مجلسى ، نگاشته‌ايم ، و نيز در مقدمهء كتاب « شوق مهدى » ]